Qırımtatar tiliniñ al-azırdaki vaziyetine dair

Qabrimde melekler sorğu sorasa,

Azrail tilimni biñ kere torasa,

“Öz tuvğan tilimde ayt mağa”, – dermen,

Öz tuvğan tilimde cırlap ölermen…

 

Muazzam ruhiy küçni temsil etken bu ateşli satırlar, ulu alim, türkiy tillerniñ meşur mütehassısı, dünyaca tanılğan tilşınas – Qırımnıñ Qarasuvbazar şeerinde 1893 senesinde doğıp, 1937-de Bakuda bolşevikler tarafından qatl etilgen Bekir Çoban-Zadege ait.

Onıñ facialı taqdirini paylaşqan ve zalım kommunist rejimi tarafından aynı sene qurşunğa tizilgen daa nice-nice alimler, aydınlar ve milliy medeniyetimizniñ diregi sayılğan bir çoq cemaat erbaplarnıñ planlı sürette yoq etilüvleri ekseriyetnen bugünki künde ana tilimizni ögrenüv saasındaki ağır vaziyetini belgiledi.

Bunıñ yanında 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Ana yurtından topyekün sürgün etilüvi, ve sovet basqıncı rejiminiñ dağıluvınen başlağan Vatanğa avdet areketi, milliy medeniyetimizniñ degil inkişaf etmesi, uzun vaqıt devamında ölüm-qalım mucadelesini bergeni sebebinden ğayırdan tiklenmege, hatta yoqluqtan bar olmağa mecbur qalğanını kösterdi.

Ukrayina öz mustaqilligini ilân etken soñ qırımtatar halqı ve tili içün de yañı devir başladı, dep aytılsa yañlış olmaz. Büyük zorluqlarnen olsa da, lâkin 23 yıl devamında milliy mektepler, milliy sınıflar, aliy oquv yurtlarında qırımtatar tili kafedra ve bölükler açıldı. Milliy matbuat vastaları teşkil etildi, qırımtatar tilinde kitap, derslikler, mecmua ve diger neşirler basıldı. Tilşınaslıq saasında bir çoq ilmiy işler ve tedqiqatlar alıp barıldı. Yani bendeñiz şunı demege istey ki, Qırımnıñ yerli ve qısmen Ukrayinanıñ merkezi akimiyeti, gizliden ya da açıqtan, qarşılıq köstergenlerine ve bu tiklenüv ceryanlarını yavaşlatmaq içün areket etkenlerine baqmadan, keçken yıllar devamında ana tilimizniñ fen olaraq em nazariy em de ameliy temeli pekindi.

Lâkin elde etilgen işbu neticeler umumiy olaraq halqnıñ ve adiy insanlarnıñ kündelik yaşayışına istenilgeni qadar tesir etmedi, ne yazıq. Devlet müessisesinde, işhanede, tükkânda, yolda, bazarda degen dayın, hatta evlerde bile qullanılmay turğan qonuşma tili şimdiki vaqıtta ekseriyet ile tek üyken nesil ve aveskârlar tarafından bilinip, kündelik yaşayışta asıl yanğıramay, deñilse mubalâğa olmaz. Bilgenlerniñ çoqusı ise, zenginliginen faydalanamayıp, kene de onı rus tilinen qarıştıra, deşetli “surjik” usulınca laqırdı etmekteler.

Şu hulâsa müellifniñ öz şahsiy noqtai nazarı degil. Zikr etilgen bu acı kerçekni zemaneviy tilşınaslar, aydınlar, siyasetçiler, cemaat erbapları ve halqnıñ ileri kelgen müteber insanları da qabul etmekte ve açıqtan ifade etmekteler.

Bunıñ sebebi qırımtatar tiliniñ qaviy ve qadimiy olğan ilmiy temeli ve özegine kesen-kes bağlı degil. Asırlarnıñ terenliklerine tayanğan ve bir çoq halqlarnıñ tesirinen yarımadanıñ çerçivesinde şekillengen qırımtatar milletiniñ zengin medeniy asabalığı mevzusında pek çoq malümat mevcuttır. Qırımtatar tiliniñ tedqiqatçıları ve ana tilniñ kelecegini qayğırğan aydınlar, tilni canlandıruv mevzusında ğayet faal sürette iş alıp barmaqta ve bu çalışmalarnıñ neticeleri de semereli ve muayyendir. Olarnı şu yerde tavsilâtlıca añlatmaqnıñ bir manası yoq, araştırılsa qolayca tapılabilir. Tilniñ ğayıp oluvınıñ sebebi diger, biri birini tamamlağan ve zıncır alqalarnıñ misali, birbiri artından kelgen tarihiy amillerge bağlı.

Birinci ve eñ büyük, eñ qorqunçlı, eñ çoq zarar ketirgen sebep, elbette, imperialistik, şovinistik, acımasız ruslaştıruv siyaseti. On sekizinci asırnıñ ekinci yarısında Qırım Hanlığı dahi, cenübiy Ukrayinanıñ Rus İmperiyası tarafından istilâ ve işğal etilmesi, eki qomşu halqnıñ, yani ukrayin ve qırımtatarlarnıñ ilerideki ağır taqdirini belgilegen oldı. Devletçilik artından, cemaatçılıq müessiselerniñ ve insanlarnıñ milliy mensübiyetke köre telef olması tilniñ vaziyetine de büyük darbe endirdi. Çarlıq ve artından kelgen bolşevik rejimi vaqıtında sıqı buğavlar içinde qalğan ana tili yerine, tış körünişi ne olsa olsun, ama mahiyetinde imperialistik ve şovinistik mefküreler taşığan qurum qaba quvetke dayanaraq, zorbalıq ile rus tilli medeniyetni aşıladı.

Qırımtatarlardan farqlı olaraq, keçken asırnıñ soñunda niayet öz mustaqilligine ve devletçiligine qavuşqan ukrayinler, soñki çerik asır devamında kendi tuvğan tillerini inkişaf ettirmege imkân buldılar. Elbette, bu tiklenüv esnasında bir çoq nuqsanlıqlar köz etilse de, areket umumiy olaraq müsbet yönelişte ketmekte. Qırımtatar tili ise resmiy tilniñ statusı temin etken bütün imtiyazlardan, teessüf ki, yıllarca mahrum qaldı. Bunıñ başında, şübhesiz, devlet tarafından til programmaları içün maliy ve maddiy destekniñ berilüvi bulunmaqta.

Bu problem aqqında em alimlerimiz, em muallimlerimiz, em milliy areketniñ faal iştirakçileri, em de milliy idare organlarnıñ yetekçileri – hepisi bir ağızdan yıllar devamında aytıp turmaqta ediler. 2014-niñ başında ise birden deñişken siyasiy şarait ve Ukrayinanıñ cenübinde ve şarqında yaşağan vatandaşlarnıñ ögüne çıqqan yañı sual ve meseleler, qırımtatar tiliniñ inkişafı mevzusına da ayrıca toqundı. Regional tillerge qanunen belli serbestlik ve keñiş haqlar bergen Rusiye devleti, kerçek yaşayışta degil qanunlarnı, kendi anayasasınıñ esas maddelerine bile riayet etmegeni añlaşıldı. Bunıñ aksine Ukrayina, devlet olaraq, qırımtatar halqınıñ siyasiy ve mefküreviy turuşını körip, samimiyetine qani olğan soñ, yarımadadaki tamır halqnıñ meramlarına emiyet berip, imkânları nisbetinde kerekli diqqatnı ayırmağa areket etmege başladı.

Şarq sıñırlarında haqiqiy cenk ile yüz yüzge kelgen memleketniñ Cumhurreisi, öz ülkesi azatlıq, adalet ve milliy haqqı içün küreşken sırada, kiçik bir azınlıq vaziyetinde bulunğan tamır halqnıñ meselelirini kiçik körmemekte. Bu, elbette, quvandırıcı hal, lâkin bürokratik manialar bütün eyi niyetlerni ve güzel teşebbüslerni yavaşlatıp toqtatmaqta ve yoq olmağa mahküm qılmaqta.

Misal içün, kerekli maliy destek berilgeni taqdirde, öz vaqıt-saatini beklegen bir çoq hazır tedbirler ötkerilip, daa nice güzel ve faydalı teşebbüsler tatbiq etilmek mümkün: qırımtatar tili mütehassısları, ocalar, jurnalistler, medeniyet erbaplarını yetiştirmek, olar içün oñaytlı şarait inşa etip, qırımtatar ve umumcian edebiyatınıñ klassik eserlerini tercime etip basmaq, yañı derslik, mecmua yahut diger periodik neşirlerni derc etmek, internette herkesge açıq kütuphaneni teşkil etmek, tele ve radio yayınlarnıñ saatlerini arttırmaq, qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde milliy sınıflar ve til kurslarını açmaq ve ilâhre.

Nitekim, şimdiki vaqıtta qırımtatar tilniñ zengin hazinesi öz halqından saqlı qalmaqta. Akademik bilgilerni adiy vatandaşqa sade tarzda aşılap, ana tiline aşna olması içün yañı usullarnı işletip çıqarmaq da zarur faaliyetlerden biri. Yani, neticede qırımtatar tili – rağbet körgen ve talap olunğan vasta olmalı.

Zira, türlü sebeplerden Vatanından uzaq qalıp, ğurbette yaşamağa mecbur olğan qırımtatarları bugünki künde daa ziyade yardımğa ve destekke muhtaclar. Bahis mevzusı olğan bu ihtiyac medeniy ve maneviy saalarnen bağlı, elbette. Kündelik yaşayışta ve maişetlerini temin etüv baqımından qırımtatarları iç kimseniñ ne cebine, ne de avuçına baqmay, ekseriyetnen ğayet bağımsız ve mustaqil areket etmekteler. Lâkin ana tilniñ canladırılması ve inkişafı meselesiniñ çezilüvi içün asıl areket ve teşebbüs, müellifniñ mütevazi fikirince, tabandan degil, yuqarıdan başlamaq kerek.

Aynı zamanda, muvafaqiyetli til siyasetiniñ müsbet neticeleri tek qırımtatarları içün degil de, umumen devlet içün de ğayet büyük fayda ketirecek. Bir medeniyetni yoq oluvdan qurtarğan, tamır halqnıñ temel demokratik aq-uquqlarını qorçalağan, ve bunıñ sayesinde bir milletni özüne daa da yaqınlaştırıp, sadıq vatandaş qazanabilgen devlet, dünyanıñ diger ileri kelgen memleketlerniñ közünde, iç şübhesiz, büyük itibar qazanır.

print

Paylaşıñız | Поделитесь

Ne tüşünesiñiz? | Что думаете?